( Boussol ) گويند . 2 . قطب‌نما در حقيقت نمايندهء جهت قطب مغناطيسى زمين است ؛ نه جهت قطب جغرافيايى آن . 3 . زمين را قطب شمال و جنوب جغرافيايى است كه دائرهء نصف النهار هر نقطهء برّ و بحر ، و خط نصف النهار در سطح آن ، كه خط زوال و خط شمال و جنوب است ، از آن دو قطب جغرافيايى مىگذرند ، و اين دو قطب ثابت‌اند . 4 . زمين را قطب شمال و جنوب مغناطيسى نيز هست كه بر جاى خود ثابت نيستند ؛ بلكه آنها را ميدان حركت مغناطيسى است . 5 . بر اثر ميدان چرخش و نوسان قطب مغناطيسى ، عقربهء قطب‌نما گاهى با خط شمال و جنوب كه خط نصف النهار است مطابق است ، كه هر دو يك خط در سطح دائرهء نصف النهاراند ، و گاهى با آن تقاطع مىكند و زاويهء انحراف قطب مغناطيسى از قطب جغرافيايى روى مىآورد . 6 . زاويهء انحراف مغناطيسى هر نقطه بر روى زمين بر اثر چرخش و نوسان قطب مغناطيسى ، به مرور ايام تغيير و تبديل مىيابد . 7 . علاوه بر ميل مغناطيسى زمين ، عوامل ديگر نيز از قبيل انواع فلزّات و همچنين معادن زيرزمينى در انحراف قطب مغناطيسى تأثير بسزا دارند . 8 . قطب شمال مغناطيسى متجاوز از يك هزار ميل در جنوب قطب شمال جغرافيايى از آن فاصله دارد ، و محلّ فعلى آن تقريبا در 73 درجهء عرض شمالى ، و صد درجهء طول غربى گرينويچ ، در جزيرهء « پرينس آو ويلز » ( كانادا ) به تخمين واقع شده است ، كه در نتيجه در نقاط مختلف زمين ، انحرافاتى به مقدار صفر تا 180 درجه شرقى يا غربى بين دو جهت جغرافيايى و مغناطيسى موجود است . 9 . پيشينيان از قطب مغناطيسى زمين و زاويهء انحراف مغناطيسى عقربهء قطب‌نما آگاهى نداشتند ، و بر اين عقيدت بودند كه ميل عقربهء مغناطيسى قطب‌نما هميشه از جنوب به شمال است .